Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν προσπαθεί αρκετά. Συνήθως σημαίνει ότι βρίσκεται σε μια απαιτητική καθημερινή στιγμή: το παιδί αντιδρά, ο χρόνος πιέζει, ο γονέας είναι ήδη κουρασμένος και όσα ακούγονται απλά στη θεωρία γίνονται πολύ πιο δύσκολα στην πράξη.
Το να βάζουμε όρια χωρίς φωνές δεν σημαίνει ότι πρέπει να είμαστε πάντοτε απόλυτα ήρεμοι, ούτε ότι το παιδί θα συμφωνεί κάθε φορά. Στόχος είναι να μειώνονται οι φωνές, να γίνονται τα όρια πιο ξεκάθαρα και, όταν μια στιγμή δεν πάει όπως θα θέλαμε, να μπορούμε να επιστρέφουμε στη σχέση και να επανορθώνουμε.
Τα όρια δεν είναι το αντίθετο της σύνδεσης. Όταν είναι κατανοητά, κατάλληλα για την ηλικία και εφαρμόζονται με σχετική συνέπεια, μπορούν να συνυπάρχουν με τη ζεστασιά, την αποδοχή και τον σεβασμό.
Τι είναι — και τι δεν είναι — ένα όριο
Ένα όριο περιγράφει με σαφήνεια:
- ποια συμπεριφορά επιτρέπεται ή δεν επιτρέπεται,
- τι θα κάνει ο γονέας για να προστατεύσει το όριο,
- και, όπου χρειάζεται, ποια προβλέψιμη συνέπεια θα ακολουθήσει.
Για παράδειγμα:
«Δεν θα σε αφήσω να χτυπήσεις. Αν είσαι θυμωμένος, μπορείς να μου το πεις ή να απομακρυνθείς λίγο.»
Αυτό είναι διαφορετικό από μια απειλή, όπως «αν το ξανακάνεις, θα δεις τι θα πάθεις», ή από έναν χαρακτηρισμό, όπως «είσαι κακό παιδί».
Το πρώτο μήνυμα αφορά τη συγκεκριμένη συμπεριφορά και δείχνει τι μπορεί να γίνει στη θέση της. Τα άλλα δύο μεταφέρουν φόβο, ασάφεια ή ντροπή χωρίς να διδάσκουν στο παιδί ποια συμπεριφορά αναμένεται.
Η πειθαρχία, με αυτή την έννοια, δεν έχει στόχο να κάνει το παιδί να αισθανθεί άσχημα. Είναι μέρος της σταδιακής διδασκαλίας ασφαλών και λειτουργικών τρόπων συμπεριφοράς.
Πριν από τη δύσκολη στιγμή
Πολλά όρια λειτουργούν καλύτερα όταν δεν εμφανίζονται για πρώτη φορά μέσα στη σύγκρουση.
Επιλέγουμε τι είναι πραγματικά σημαντικό
Όταν όλα μετατρέπονται σε κανόνα, ο γονέας καταλήγει να διορθώνει συνεχώς και το παιδί δυσκολεύεται να ξεχωρίσει τι έχει μεγαλύτερη σημασία.
Μπορούμε να ξεκινήσουμε από λίγα, ουσιαστικά όρια που αφορούν:
- την ασφάλεια,
- τον σεβασμό προς τους άλλους,
- τη φροντίδα του εαυτού,
- και βασικές ανάγκες της οικογενειακής καθημερινότητας.
Δεν χρειάζεται κάθε ενόχληση του ενήλικα να γίνει όριο.
Λέμε τι θέλουμε να γίνει
Το «σταμάτα», «μην κάνεις έτσι» ή «φέρεσαι άσχημα» δεν λέει πάντα στο παιδί τι περιμένουμε από εκείνο.
Πιο βοηθητικές είναι οι σύντομες, συγκεκριμένες φράσεις:
- «Τα παιχνίδια μένουν στο πάτωμα.»
- «Μιλάμε ένας κάθε φορά.»
- «Το τάμπλετ κλείνει τώρα και το βάζουμε στο ράφι.»
- «Περπατάμε δίπλα μου στον δρόμο.»
Οι προσδοκίες χρειάζεται να είναι ρεαλιστικές για την ηλικία, το αναπτυξιακό επίπεδο, τη γλωσσική κατανόηση και τις ιδιαίτερες ανάγκες του παιδιού.
Προετοιμάζουμε τις μεταβάσεις
Ορισμένες συγκρούσεις επαναλαμβάνονται στις ίδιες στιγμές: όταν πρέπει να φύγουμε από την παιδική χαρά, να κλείσει μια οθόνη, να ξεκινήσει το διάβασμα ή να έρθει η ώρα του ύπνου.
Μια προειδοποίηση πριν από την αλλαγή δεν εξασφαλίζει ότι το παιδί δεν θα αντιδράσει. Του δίνει όμως χρόνο να προετοιμαστεί:
«Σε δέκα λεπτά θα φύγουμε. Θα σου το θυμίσω ξανά όταν μείνουν δύο.»
Για μικρότερα παιδιά μπορεί να βοηθά κάτι συγκεκριμένο, όπως ένα χρονόμετρο, ένα τελευταίο παιχνίδι ή μια σταθερή μικρή ρουτίνα αποχώρησης.
Την ώρα της έντασης
Πρώτα σταματάμε για λίγα δευτερόλεπτα
Πριν μιλήσουμε, αξίζει να προσέξουμε τη δική μας ένταση. Αν νιώθουμε ότι είμαστε έτοιμοι να φωνάξουμε, μπορούμε — εφόσον το παιδί είναι ασφαλές — να κάνουμε μια μικρή παύση, να χαμηλώσουμε συνειδητά τη φωνή μας ή να ζητήσουμε από έναν άλλο διαθέσιμο ενήλικα να αναλάβει για λίγο.
Αυτό δεν είναι πάντα εύκολο. Είναι όμως μέρος της προσπάθειας να μη μετατρέπεται κάθε δύσκολη στιγμή σε μάχη δύναμης.
Κρατάμε το μήνυμα σύντομο
Όσο ανεβαίνει η ένταση, τόσο πιο εύκολα η επικοινωνία μετατρέπεται σε διάλεξη ή διαπραγμάτευση χωρίς τέλος.
Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τρία στοιχεία:
- Αναγνωρίζω τι συμβαίνει.
- Δηλώνω το όριο.
- Λέω τι μπορεί να γίνει τώρα.
Για παράδειγμα:
«Βλέπω ότι θέλεις πολύ να συνεχίσεις το παιχνίδι. Η ώρα του τάμπλετ τελείωσε. Μπορείς να το κλείσεις εσύ ή να το κλείσω εγώ.»
Ή:
«Είσαι πολύ θυμωμένος. Δεν επιτρέπεται να πετάμε αντικείμενα. Μπορείς να αφήσεις το μαξιλάρι κάτω ή να έρθεις μαζί μου σε άλλο δωμάτιο.»
Αναγνωρίζουμε το συναίσθημα χωρίς να αλλάζουμε το όριο
Ένα παιδί μπορεί να θυμώνει, να απογοητεύεται ή να διαφωνεί. Η αναγνώριση αυτού του συναισθήματος δεν σημαίνει ότι επιτρέπουμε τη συμπεριφορά.
Μπορούμε να πούμε:
«Καταλαβαίνω ότι έχεις θυμώσει που είπα όχι. Το όχι δεν αλλάζει. Είμαι εδώ να σε βοηθήσω να περάσουμε αυτή τη στιγμή.»
Η σύνδεση δεν απαιτεί να αφαιρέσουμε το όριο. Και το όριο δεν απαιτεί να αγνοήσουμε το συναίσθημα.
Προσφέρουμε επιλογή μόνο όταν υπάρχουν δύο αποδεκτές επιλογές
Οι περιορισμένες επιλογές μπορούν να μειώσουν τις περιττές αντιπαραθέσεις:
«Θέλεις να βάλεις πρώτα πιτζάμες ή να πλύνεις πρώτα τα δόντια σου;»
Δεν προσφέρουμε όμως επιλογή για κάτι που δεν είναι διαπραγματεύσιμο. Αν η ζώνη του αυτοκινήτου πρέπει να δεθεί, το μήνυμα χρειάζεται να είναι καθαρό:
«Η ζώνη πρέπει να δεθεί. Θέλεις να τη δέσεις εσύ ή να σε βοηθήσω;»
Αν υπάρχει κίνδυνος, προέχει η ασφάλεια
Όταν το παιδί πρόκειται να τραυματίσει τον εαυτό του ή κάποιον άλλο, ο γονέας χρειάζεται να δράσει άμεσα και να περιορίσει με ασφαλή τρόπο την επικίνδυνη συμπεριφορά. Η μεγάλη συζήτηση μπορεί να γίνει αργότερα.
Μια δυνατή προειδοποίηση για να αποτραπεί ένας άμεσος κίνδυνος δεν είναι το ίδιο με τις επαναλαμβανόμενες φωνές, τις απειλές ή την ταπείνωση ως τρόπο πειθαρχίας.
Τι σημαίνει «συνέπεια»
Συνέπεια δεν σημαίνει ακαμψία, ούτε ότι κάθε παράβαση πρέπει να ακολουθείται από τιμωρία.
Σημαίνει ότι:
- ο γονέας προσπαθεί να μην αλλάζει εντελώς την απάντησή του ανάλογα με τη διάθεσή του,
- όσα ανακοινώνει είναι ρεαλιστικό να τα εφαρμόσει,
- και το παιδί μπορεί σταδιακά να καταλάβει τι να περιμένει.
Μια βοηθητική συνέπεια είναι συνήθως:
- σχετική με αυτό που συνέβη,
- ανάλογη με τη συμπεριφορά και την ηλικία,
- προβλέψιμη και όχι αιφνιδιαστική,
- περιορισμένη στον χρόνο,
- χωρίς απειλή, εξευτελισμό ή στέρηση βασικών αναγκών.
Παραδείγματα:
- Αν ένα παιχνίδι χρησιμοποιείται για να χτυπά κάποιον, απομακρύνεται προσωρινά.
- Αν χύθηκε κάτι, το παιδί συμμετέχει στο καθάρισμα ανάλογα με την ηλικία του.
- Αν το συμφωνημένο χρονικό όριο οθόνης τελείωσε, η συσκευή κλείνει όπως είχε ήδη συμφωνηθεί.
Αντίθετα, μια άσχετη και υπερβολική συνέπεια — για παράδειγμα η ακύρωση μιας δραστηριότητας της επόμενης εβδομάδας επειδή το παιδί δεν μάζεψε σήμερα — είναι δυσκολότερο να συνδεθεί με τη συμπεριφορά και συχνά μετατρέπει το όριο σε μάχη δύναμης.
Δεν χρειάζεται κάθε συμπεριφορά να έχει συνέπεια. Μερικές φορές αρκεί η ανακατεύθυνση, μια υπενθύμιση, λίγη βοήθεια ή η συμμετοχή στην αποκατάσταση αυτού που συνέβη.
Δεν προσέχουμε μόνο ό,τι πηγαίνει στραβά
Όταν η καθημερινότητα είναι δύσκολη, η προσοχή μας πηγαίνει εύκολα στη συμπεριφορά που θέλουμε να σταματήσει.
Χρειάζεται όμως να βοηθάμε το παιδί να αναγνωρίζει και ό,τι ήδη καταφέρνει:
- «Περίμενες τη σειρά σου, παρότι δυσκολεύτηκες.»
- «Θύμωσες, αλλά άφησες το αντικείμενο κάτω.»
- «Ξεκίνησες να μαζεύεις μόλις στο θύμισα.»
- «Μου είπες τι ήθελες χωρίς να χτυπήσεις.»
Η περιγραφή μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς είναι πιο κατανοητή από ένα γενικό «μπράβο». Δεν χρειάζεται κάθε συνεργασία να συνοδεύεται από υλική ανταμοιβή. Η προσοχή, η αναγνώριση και ο χρόνος μαζί έχουν από μόνα τους αξία.
Αν τελικά φωνάξω;
Το «χωρίς φωνές» δεν είναι τεστ τελειότητας. Οι γονείς κουράζονται, πιέζονται και κάνουν λάθη.
Αν φωνάξουμε, μπορούμε πρώτα να σταματήσουμε την κλιμάκωση. Αργότερα, όταν ηρεμήσουν τα πράγματα, μπορούμε να επιστρέψουμε στη σχέση:
«Πριν σου φώναξα. Δεν ήταν σωστό να σου μιλήσω έτσι. Το όριο παραμένει, αλλά μπορώ να στο πω χωρίς να σε τρομάζω.»
Η συγγνώμη δεν ακυρώνει τον γονεϊκό ρόλο και δεν μεταφέρει στο παιδί την ευθύνη για τη φωνή του ενήλικα. Δείχνει ότι μπορούμε να αναλαμβάνουμε την ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφερθήκαμε και ταυτόχρονα να διατηρούμε το ουσιαστικό όριο.
Οι διεθνείς και παιδιατρικές κατευθυντήριες οδηγίες συστήνουν την αποφυγή της σωματικής τιμωρίας, της λεκτικής κακοποίησης, της ταπείνωσης και του ντροπιάσματος ως μεθόδων πειθαρχίας.
Τα ίδια λόγια δεν ταιριάζουν σε κάθε ηλικία
Η βασική κατεύθυνση μπορεί να παραμένει ίδια, αλλά η εφαρμογή αλλάζει.
Στα μικρότερα παιδιά χρειάζονται συνήθως λίγα λόγια, πολλές επαναλήψεις, οργάνωση του περιβάλλοντος, άμεση καθοδήγηση και βοήθεια στις μεταβάσεις. Δεν περιμένουμε από ένα μικρό παιδί να ελέγξει πάντα μια παρόρμηση μόνο και μόνο επειδή του έχουμε εξηγήσει τον κανόνα.
Στα παιδιά σχολικής ηλικίας μπορούμε να τα συμπεριλαμβάνουμε περισσότερο στη συζήτηση για τις οικογενειακές συμφωνίες και την επανόρθωση, χωρίς να τους μεταφέρουμε την τελική ευθύνη του γονέα.
Στους εφήβους τα όρια χρειάζεται να συνυπάρχουν με περισσότερο χώρο για αυτονομία, ιδιωτικότητα και διαπραγμάτευση. Η ασφάλεια και ο σεβασμός παραμένουν σημαντικά, αλλά ο τρόπος δεν μπορεί να είναι ίδιος με εκείνον που χρησιμοποιούμε σε ένα παιδί προσχολικής ηλικίας.
Όταν οι γονείς δεν συμφωνούν
Δεν είναι απαραίτητο δύο γονείς ή φροντιστές να αντιδρούν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Είναι όμως βοηθητικό να έχουν συζητήσει, μακριά από τη σύγκρουση:
- ποια είναι τα βασικά μη διαπραγματεύσιμα όρια,
- ποιες συνέπειες θεωρούν αποδεκτές,
- και τι θα κάνουν όταν ο ένας είναι πολύ φορτισμένος.
Οι διαφωνίες δεν χρειάζεται να λύνονται μπροστά στο παιδί την ώρα που όλοι είναι αναστατωμένοι. Αν έχει υπάρξει ασυνεννοησία, οι ενήλικες μπορούν αργότερα να δώσουν ένα καθαρό, κοινό μήνυμα χωρίς να υπονομεύουν ο ένας τον άλλο.
Όταν το όριο δεν λειτουργεί όπως περιμέναμε
Το όριο δεν κρίνεται μόνο από το αν το παιδί συμφώνησε. Κρίνεται και από το αν ο ενήλικας μπορεί να παραμείνει σαφής και να εφαρμόσει όσα είπε χωρίς να μπει σε μια ατελείωτη αντιπαράθεση.
Αν η δυσκολία επαναλαμβάνεται, αξίζει να εξετάσουμε τι προηγείται:
- Είναι η οδηγία σαφής;
- Είναι κατάλληλη για την ηλικία και τις δυνατότητες του παιδιού;
- Συμβαίνει πάντα σε μια δύσκολη μετάβαση;
- Το παιδί είναι κουρασμένο, πεινασμένο ή υπερφορτωμένο;
- Υπάρχει κάποια αναπτυξιακή, αισθητηριακή ή άλλη ανάγκη που χρειάζεται διαφορετική προσαρμογή;
- Μπορούμε πράγματι να εφαρμόσουμε αυτό που ανακοινώνουμε;
Η κατανόηση των παραγόντων που επηρεάζουν τη συμπεριφορά δεν καταργεί το όριο. Μας βοηθά να επιλέξουμε έναν πιο κατάλληλο τρόπο εφαρμογής.
Μικρά, εφαρμόσιμα βήματα
Τα σταθερά όρια δεν χτίζονται σε μία ημέρα. Δεν χρειάζεται να αλλάξουν όλα ταυτόχρονα.
Ένας γονέας μπορεί να ξεκινήσει από μία μόνο δύσκολη στιγμή της καθημερινότητας και να αναρωτηθεί:
- Ποιο είναι ακριβώς το όριο;
- Το έχω διατυπώσει με τρόπο που λέει στο παιδί τι να κάνει;
- Είναι κατάλληλο για την ηλικία και τις δυνατότητές του;
- Μπορώ να εφαρμόσω αυτό που ανακοινώνω;
- Τι με δυσκολεύει περισσότερο να παραμείνω σταθερός;
- Τι θα μπορούσαμε να προετοιμάσουμε πριν από την επόμενη φορά;
Η αλλαγή συνήθως έρχεται μέσα από μικρές επαναλήψεις, προσαρμογές και επανόρθωση — όχι μέσα από την τελειότητα.
Αν τα όρια έχουν γίνει πηγή καθημερινής έντασης
Στη Συμβουλευτική Γονέων μπορούμε να δούμε μαζί τι συμβαίνει στις συγκεκριμένες στιγμές της δικής σας οικογένειας και να αναζητήσουμε έναν τρόπο πιο σαφή, σταθερό και εφαρμόσιμο.