Γι’ αυτό οι πρώτες εβδομάδες δεν χρειάζεται να λειτουργήσουν ως δοκιμασία για το αν «γίναμε ήδη οικογένεια». Είναι περισσότερο μια περίοδος κατά την οποία το παιδί και οι γονείς αρχίζουν να γνωρίζονται μέσα στην πραγματική καθημερινότητα.
Η σύνδεση δεν αποδεικνύεται σε μία στιγμή. Μπορεί να χτίζεται σταδιακά, μέσα από επαναλαμβανόμενες εμπειρίες φροντίδας, συνέπειας και διαθεσιμότητας.
Το παιδί δεν χρειάζεται να αισθανθεί αμέσως «σαν στο σπίτι του». Χρειάζεται χώρο και χρόνο για να αρχίσει να γνωρίζει το νέο περιβάλλον και τους ανθρώπους που θα το φροντίζουν.
Η τοποθέτηση είναι μια μετάβαση — ακόμη και όταν είναι θετική
Η ένταξη σε μια ανάδοχη ή θετή οικογένεια μπορεί να αποτελεί μια σημαντική θετική αλλαγή για τη ζωή ενός παιδιού. Αυτό δεν σημαίνει ότι η αλλαγή παύει να είναι απαιτητική.
Το παιδί μπορεί να αφήνει πίσω του ανθρώπους, χώρους, αντικείμενα και καθημερινές συνήθειες που γνώριζε. Μπορεί επίσης να έχει βιώσει αποχωρισμούς, αστάθεια ή άλλες δύσκολες εμπειρίες. Δεν έχουν όλα τα παιδιά την ίδια ιστορία και δεν αντιδρούν όλα με τον ίδιο τρόπο. Κάθε παιδί είναι εντελώς διαφορετικό και διαφορετική είναι και η διαδικασία προσαρμογής του. Η ηλικία, το αναπτυξιακό στάδιο, οι προηγούμενες εμπειρίες, οι υπάρχουσες σχέσεις και ο τρόπος με τον οποίο οργανώθηκε η μετάβαση επηρεάζουν την προσαρμογή.
Ένα παιδί μπορεί τις πρώτες ημέρες να δείχνει ενθουσιασμένο και πολύ κοντά στους νέους γονείς. Ένα άλλο μπορεί να παραμένει επιφυλακτικό, ήσυχο ή αποστασιοποιημένο. Μπορεί να υπάρξουν αλλαγές στον ύπνο, στο φαγητό ή στη διάθεση, έντονες αντιδράσεις ή μια προσπάθεια ελέγχου μικρών λεπτομερειών της ημέρας. Μπορεί επίσης να μην εμφανιστεί τίποτα από αυτά.
Καμία μεμονωμένη αντίδραση δεν αρκεί για να βγάλουμε συμπέρασμα για το παιδί, για την ιστορία του ή για τη μελλοντική σχέση. Δεν ερμηνεύουμε κάθε συμπεριφορά ως «τραύμα» και δεν επιχειρούμε να διαγνώσουμε το παιδί μέσα από όσα παρατηρούμε στο σπίτι.
Η άμεση οικειότητα δεν είναι προϋπόθεση για τη σύνδεση
Οι γονείς μπορεί να έχουν φανταστεί την πρώτη αγκαλιά, την πρώτη κοινή βραδιά ή μια γρήγορη αίσθηση οικογενειακής οικειότητας. Όταν το παιδί δεν ανταποκρίνεται έτσι, είναι εύκολο να εμφανιστούν ανησυχίες:
- «Μήπως δεν μας θέλει;»
- «Μήπως κάνουμε κάτι λάθος;»
- «Γιατί δεν ζητά τη βοήθειά μας;»
- «Γιατί αντιδρά ενώ προσπαθούμε να του προσφέρουμε ασφάλεια;»
Η εμπιστοσύνη δεν μπορεί να ζητηθεί ως απόδειξη ούτε να ακολουθήσει ένα προκαθορισμένο χρονοδιάγραμμα. Το παιδί μπορεί να χρειάζεται χρόνο για να γνωρίσει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η νέα οικογένεια και να διαπιστώσει, μέσα από την επανάληψη, τι μπορεί να περιμένει από τους νέους φροντιστές του.
Στην επαγγελματική μου εμπειρία πριν και μετά από τοποθετήσεις αναδοχής και υιοθεσίας, έχω δει πόσο σημαντικό είναι να μετατοπίζεται η προσοχή από το «έχει δεθεί μαζί μας;» στο «τι μπορεί να βοηθήσει το παιδί να νιώσει λίγο πιο ασφαλές και λιγότερο αβέβαιο σήμερα;».
Τι μπορεί να βοηθήσει στην καθημερινότητα
1. Λίγες, σταθερές και κατανοητές ρουτίνες
Η προβλεψιμότητα μπορεί να μειώσει μέρος της αβεβαιότητας. Δεν χρειάζεται να οργανωθεί από την πρώτη ημέρα ένα τέλειο οικογενειακό πρόγραμμα. Αρκούν μερικά σταθερά σημεία:
- πότε τρώμε,
- ποιος βοηθά στην προσωπική φροντίδα,
- τι ακολουθεί μετά,
- πώς προετοιμαζόμαστε για τον ύπνο,
- ποιος θα βρίσκεται στο σπίτι.
Είναι χρήσιμο, όπου είναι δυνατό, να διατηρηθούν γνώριμα στοιχεία από την προηγούμενη καθημερινότητα του παιδιού και να αξιοποιηθούν οι πληροφορίες που έχουν δοθεί από προηγούμενους φροντιστές και την αρμόδια ομάδα.
Οι αλλαγές μπορούν να ανακοινώνονται με απλά λόγια και έγκαιρα: «Σε λίγο θα φάμε και μετά θα διαλέξεις ένα βιβλίο». Για ένα μικρότερο παιδί μπορεί να βοηθά μια απλή οπτική σειρά με εικόνες.
Η ρουτίνα δεν σημαίνει ακαμψία. Είναι ένας τρόπος να μπορεί το παιδί να προβλέπει μερικά βασικά σημεία της ημέρας.
2. Μικρές επιλογές μέσα σε ασφαλή όρια
Η μετάβαση περιλαμβάνει πολλές αποφάσεις που το παιδί δεν έχει λάβει το ίδιο. Μικρές, πραγματικές επιλογές μπορούν να του δώσουν έναν διαχειρίσιμο χώρο συμμετοχής:
- «Θέλεις το κόκκινο ή το μπλε ποτήρι;»
- «Θέλεις να διαβάσουμε πρώτα ή να ετοιμάσουμε την τσάντα;»
- «Προτιμάς να καθίσεις εδώ ή δίπλα μου;»
Δεν χρειάζεται να μετατραπούν όλα σε διαπραγμάτευση. Ο ενήλικας διατηρεί την ευθύνη για την ασφάλεια και τη φροντίδα. Οι επιλογές προσαρμόζονται στην ηλικία, στην κατανόηση του παιδιού και στο επίσημο πλάνο που το αφορά.
3. Φροντίδα χωρίς απαίτηση για ανταπόδοση
Το παιδί μπορεί να μην είναι έτοιμο για αγκαλιές, λέξεις οικειότητας ή έντονη σωματική εγγύτητα. Μπορεί, αντίθετα, να δείχνει άμεση οικειότητα με πολλούς ανθρώπους. Και στις δύο περιπτώσεις, ο ενήλικας μπορεί να παραμένει ζεστός και διαθέσιμος χωρίς να πιέζει το παιδί να εκφράσει συναισθήματα που δεν είναι έτοιμο να νιώσει ή να δείξει.
Η σύνδεση μπορεί αρχικά να χτίζεται σε πολύ απλές στιγμές:
- όταν ο γονέας ανταποκρίνεται σε μια καθημερινή ανάγκη,
- όταν τηρεί αυτό που έχει υποσχεθεί,
- όταν προσφέρει βοήθεια χωρίς να εισβάλλει,
- όταν παίζει ήρεμα δίπλα στο παιδί,
- όταν παραμένει διαθέσιμος σε μια δύσκολη στιγμή.
Δεν χρειάζεται το παιδί να αποκαλεί αμέσως τους γονείς «μαμά» ή «μπαμπά», ούτε να αγκαλιάζει συγγενείς για να δείξει ευγένεια. Η γλώσσα και η σωματική επαφή χρειάζεται να ακολουθούν την ηλικία, την προετοιμασία, το επίσημο πλάνο και τον ρυθμό του παιδιού.
4. Σταθερά όρια, χωρίς απειλή απομάκρυνσης
Η κατανόηση της ιστορίας ενός παιδιού δεν σημαίνει ότι καταργούνται τα όρια. Σημαίνει ότι τα όρια δίνονται με τρόπο που δεν ενισχύει την αβεβαιότητα.
Στις πρώτες εβδομάδες βοηθά να υπάρχουν λίγοι, σαφείς κανόνες που σχετίζονται κυρίως με την ασφάλεια και τον σεβασμό. Για παράδειγμα:
«Δεν θα σε αφήσω να χτυπήσεις. Θα μείνω εδώ και θα σε βοηθήσω να σταματήσεις.»
Απειλές όπως «αν συνεχίσεις, θα φύγεις», «θα σε στείλουμε πίσω» ή αναφορές στην τοποθέτηση ως τιμωρία δεν είναι κατάλληλες. Η φροντίδα και η θέση του παιδιού στην οικογένεια δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως μέσο επιβολής.
5. Χώρος για την προηγούμενη ζωή του παιδιού
Η νέα σχέση δεν χτίζεται διαγράφοντας ό,τι προηγήθηκε. Το παιδί μπορεί να νοσταλγεί πρόσωπα και χώρους, ακόμη και όταν υπήρχαν σημαντικές δυσκολίες. Μπορεί να αισθάνεται ταυτόχρονα ανακούφιση, λύπη, θυμό, φόβο ή ενοχή — ή να μη δείχνει καμία εμφανή αντίδραση.
Ο γονέας δεν χρειάζεται να διορθώσει αμέσως αυτά τα συναισθήματα. Μπορεί πρώτα να αφήσει χώρο:
«Φαίνεται ότι σου λείπει πολύ.»
«Μπορείς να μου μιλήσεις γι’ αυτό όταν θέλεις.»
«Δεν χρειάζεται να διαλέξεις ποιον αγαπάς.»
Αποφεύγουμε να μιλάμε υποτιμητικά για τη βιολογική οικογένεια ή για προηγούμενους φροντιστές. Δεν πιέζουμε το παιδί να αφηγηθεί δύσκολα γεγονότα και δεν μοιραζόμαστε την ιστορία, τις φωτογραφίες ή τα προσωπικά στοιχεία του με τρίτους ή στα κοινωνικά δίκτυα.
Οι επαφές με τη βιολογική οικογένεια, αδέλφια ή προηγούμενους φροντιστές δεν αλλάζουν με ιδιωτική πρωτοβουλία. Ακολουθούν το επίσημο σχέδιο και τις οδηγίες του αρμόδιου φορέα, με γνώμονα το συμφέρον του παιδιού.
6. Ήπιος ρυθμός για όλη την οικογένεια
Οι πρώτες ημέρες δεν χρειάζεται να γεμίσουν με επισκέψεις, εξόδους, δώρα και παρουσιάσεις σε όλο το συγγενικό περιβάλλον. Ο κατάλληλος ρυθμός εξαρτάται από το παιδί και από το πλάνο μετάβασης που έχει συμφωνηθεί με τους αρμόδιους επαγγελματίες.
Συχνά βοηθά μια πιο ήρεμη αρχική περίοδος, ώστε το παιδί να γνωρίσει το σπίτι και τους βασικούς φροντιστές του χωρίς πολλές ταυτόχρονες απαιτήσεις. Αν υπάρχουν άλλα παιδιά στην οικογένεια, χρειάζονται και εκείνα προετοιμασία, χρόνο με τους γονείς και χώρο για τα δικά τους συναισθήματα.
Ο στόχος δεν είναι να απομονωθεί η οικογένεια. Είναι να αποφύγει την περιττή υπερφόρτωση σε μια ήδη σημαντική μετάβαση.
Τι διαφέρει στην αναδοχή και στην υιοθεσία
Αναδοχή και υιοθεσία δεν είναι το ίδιο.
Στην αναδοχή υπάρχει συγκεκριμένο θεσμικό σχέδιο, φορέας εποπτείας και αρμόδιος κοινωνικός λειτουργός. Η νομική σχέση του παιδιού με τη βιολογική του οικογένεια διατηρείται και μπορεί να υπάρχει επικοινωνία ή προοπτική επανένωσης, όταν αυτό προβλέπεται και υπηρετεί το συμφέρον του παιδιού.
Στην υιοθεσία δημιουργείται διαφορετική, μόνιμη νομική και οικογενειακή σχέση.
Το κοινό σημείο αυτού του άρθρου είναι η μεγάλη οικογενειακή μετάβαση και η ανάγκη για σταδιακή προσαρμογή. Όμως οι αποφάσεις που αφορούν το συγκεκριμένο παιδί, τις επαφές, τη φροντίδα και το επίσημο πλάνο ανήκουν στους αρμόδιους φορείς και επαγγελματίες. Οι γενικές πληροφορίες του άρθρου δεν τις αντικαθιστούν.
Δεν προσαρμόζεται μόνο το παιδί
Οι γονείς μπορεί να βιώνουν χαρά, συγκίνηση και ανακούφιση, αλλά ταυτόχρονα κούραση, αμφιβολία, απογοήτευση ή φόβο ότι δεν ανταποκρίνονται σωστά. Αυτά τα συναισθήματα δεν σημαίνουν από μόνα τους ότι η σχέση αποτυγχάνει.
Μπορεί να βοηθήσει οι γονείς:
- να μοιράζονται την καθημερινή φροντίδα όπου αυτό είναι δυνατό,
- να κρατούν σύντομες σημειώσεις για επαναλαμβανόμενες δυσκολίες και για όσα φαίνεται να βοηθούν,
- να αποφεύγουν τις συγκρίσεις με άλλες οικογένειες,
- να ζητούν υποστήριξη νωρίς και όχι μόνο όταν έχουν εξαντληθεί,
- να ξεχωρίζουν τις δικές τους προσδοκίες από τις ανάγκες του συγκεκριμένου παιδιού.
Η αναζήτηση βοήθειας δεν αποτελεί αποτυχία. Η εκπαίδευση και η υποστήριξη των αναδόχων και θετών γονέων πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την τοποθέτηση αναγνωρίζονται από τις κατευθυντήριες οδηγίες ως σημαντικό μέρος της φροντίδας.
Ένα πιο χρήσιμο ερώτημα για τις πρώτες εβδομάδες
Αντί να αναρωτιόμαστε μόνο:
«Έχει δεθεί μαζί μας;»
μπορούμε να παρατηρούμε:
- Αρχίζει να προβλέπει τι θα συμβεί μέσα στην ημέρα;
- Μπορεί να δείξει ή να ζητήσει κάτι που χρειάζεται;
- Δέχεται σταδιακά βοήθεια από εμάς;
- Υπάρχουν μικρές στιγμές παιχνιδιού, περιέργειας ή χαλάρωσης;
- Μπορούμε να παραμένουμε διαθέσιμοι και σχετικά σταθεροί όταν η ημέρα δυσκολεύει;
Η προσαρμογή δεν εξελίσσεται απαραίτητα γραμμικά. Μπορεί να υπάρχουν ήρεμες ημέρες και έπειτα νέες δυσκολίες. Δεν υπάρχει μία «σωστή» πρώτη αντίδραση ούτε ένα χρονοδιάγραμμα που πρέπει να ακολουθήσει κάθε παιδί.
Η οικογένεια δεν χρειάζεται να μοιάζει ολοκληρωμένη από την πρώτη εβδομάδα. Χρειάζεται χρόνο για να αποκτήσει τη δική της κοινή καθημερινότητα.
Αν βρίσκεστε πριν ή μετά την τοποθέτηση
Προσφέρω ιδιωτική συμβουλευτική υποστήριξη σε υποψήφιους αναδόχους ή θετούς γονείς πριν από την τοποθέτηση και σε οικογένειες που βρίσκονται στην περίοδο προσαρμογής μετά από αυτήν.
Μπορούμε να συζητήσουμε τις προσδοκίες, τη σύνδεση, την καθημερινότητα, τα όρια και συγκεκριμένες δυσκολίες που εμφανίζονται στην πορεία.
Η υπηρεσία είναι ανεξάρτητη από την επίσημη διαδικασία. Δεν περιλαμβάνει αξιολόγηση καταλληλότητας, επίσημη γνωμοδότηση ή έκθεση, εκπροσώπηση απέναντι σε φορέα, νομική συμβουλή ή αλλαγή του επίσημου πλάνου του παιδιού.