Ένα παιδί μπορεί να δυσκολεύεται χωρίς να μπορεί να εξηγήσει ακριβώς τι του συμβαίνει. Ένας έφηβος μπορεί να λέει ότι «δεν έχει τίποτα», αλλά παράλληλα να απομακρύνεται, να θυμώνει πιο εύκολα ή να νιώθει ότι κανείς δεν τον καταλαβαίνει.
Για έναν γονέα, δεν είναι πάντα εύκολο να ξεχωρίσει αν πρόκειται για μια προσωρινή δυσκολία, για μια αναμενόμενη αλλαγή της ηλικίας ή για μια περίοδο στην οποία θα μπορούσε να βοηθήσει η υποστήριξη ενός επαγγελματία.
Η συμβουλευτική δεν χρειάζεται να ξεκινά μόνο όταν μια κατάσταση έχει φτάσει στα άκρα. Μπορεί να προσφέρει έναν ασφαλή χώρο όπου το παιδί ή ο έφηβος θα κατανοήσει καλύτερα όσα βιώνει, θα βρει λόγια για τις σκέψεις και τα συναισθήματά του και θα αναπτύξει πιο λειτουργικούς τρόπους να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες της καθημερινότητας.
Δεν υπάρχει ένα σημάδι που δίνει την απάντηση
Μια αλλαγή στη διάθεση, ένας καβγάς στο σχολείο ή μια περίοδος έντασης στο σπίτι δεν σημαίνει από μόνη της ότι ένα παιδί χρειάζεται συμβουλευτική. Τα παιδιά και οι έφηβοι περνούν φάσεις, αντιδρούν στις αλλαγές και ορισμένες φορές χρειάζονται χρόνο, σταθερότητα και στήριξη από τους ανθρώπους τους.
Αυτό που αξίζει να παρατηρήσουμε είναι η συνολική εικόνα:
- Πόσο διαρκεί η δυσκολία;
- Πόσο έντονη είναι;
- Εμφανίζεται μόνο σε μία κατάσταση ή σε περισσότερους χώρους;
- Επηρεάζει το σχολείο, τις φιλίες, την οικογένεια ή την καθημερινή λειτουργία;
- Το παιδί δείχνει ότι οι τρόποι που χρησιμοποιούσε μέχρι τώρα δεν το βοηθούν πλέον;
Ο στόχος δεν είναι να τοποθετήσουμε γρήγορα μια ετικέτα. Είναι να καταλάβουμε τι συμβαίνει στο συγκεκριμένο παιδί, στη συγκεκριμένη περίοδο της ζωής του.
Θέματα στα οποία μπορεί να βοηθήσει η συμβουλευτική
Η συμβουλευτική παιδιών και εφήβων μπορεί να είναι χρήσιμη όταν το παιδί χρειάζεται υποστήριξη για:
- Να εκφράσει σκέψεις και συναισθήματα που δυσκολεύεται να μοιραστεί.
- Να προσαρμοστεί σε αλλαγές, όπως μια μετακόμιση, μια αλλαγή σχολείου, έναν χωρισμό στην οικογένεια ή μια νέα οικογενειακή συνθήκη.
- Να κατανοήσει και να διαχειριστεί καθημερινές εντάσεις, θυμό ή συγκρούσεις.
- Να βελτιώσει την επικοινωνία του με γονείς, αδέλφια, συνομηλίκους ή άλλους σημαντικούς ανθρώπους.
- Να αντιμετωπίσει δυσκολίες στις φιλίες, στην ένταξη ή στη σχολική καθημερινότητα.
- Να αναπτύξει υπευθυνότητα, αυτονομία και δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων.
- Να επεξεργαστεί ερωτήματα γύρω από τις σχέσεις, τις επιλογές και την ταυτότητά του κατά την εφηβεία.
Μερικές φορές το αίτημα ξεκινά από τον γονέα. Άλλες φορές το ίδιο το παιδί ή ο έφηβος λέει ότι θα ήθελε να μιλήσει με κάποιον έξω από την οικογένεια. Και οι δύο αφετηρίες είναι σημαντικές.
Τι είναι η συμβουλευτική και τι δεν είναι
Η συμβουλευτική είναι μια συνεργατική διαδικασία. Δεν είναι ανάκριση, μάθημα σωστής συμπεριφοράς ή χώρος στον οποίο ένας ενήλικας θα πει στο παιδί τι πρέπει να κάνει.
Μέσα στις συναντήσεις, το παιδί ή ο έφηβος μπορεί σταδιακά:
- Να μιλήσει για όσα το απασχολούν με τον δικό του ρυθμό.
- Να αναγνωρίσει συναισθήματα, ανάγκες και μοτίβα στις σχέσεις του.
- Να δει μια δυσκολία από διαφορετικές οπτικές.
- Να δοκιμάσει νέους τρόπους επικοινωνίας και αντιμετώπισης.
- Να θέσει μικρούς, ρεαλιστικούς στόχους που έχουν νόημα για το ίδιο.
Η συμβουλευτική στο πλαίσιο της Κοινωνικής Εργασίας δεν αποτελεί ψυχοθεραπεία, ψυχολογική ή ψυχιατρική διάγνωση και δεν υποκαθιστά την κλινική αξιολόγηση όταν αυτή χρειάζεται.
Η ηλικία αλλάζει τον τρόπο, όχι την ανάγκη να ακουστεί το παιδί
Δεν υπάρχει μία μορφή συνάντησης κατάλληλη για όλες τις ηλικίες.
Στα μικρότερα παιδιά
Η επικοινωνία χρειάζεται να είναι απλή, συγκεκριμένη και προσαρμοσμένη στο αναπτυξιακό τους επίπεδο. Η συζήτηση μπορεί να συνδυάζεται με ζωγραφική, ιστορίες ή άλλες δημιουργικές δραστηριότητες που βοηθούν το παιδί να εκφραστεί. Η συνεργασία με τον γονέα είναι συνήθως πιο ενεργή.
Στα μεγαλύτερα παιδιά
Το παιδί μπορεί να συμμετέχει περισσότερο στη διαμόρφωση των στόχων και να συζητά πιο άμεσα τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει στις σχέσεις, στο σχολείο ή στην οικογένεια.
Στους εφήβους
Χρειάζεται περισσότερος προσωπικός χώρος και ουσιαστική συμμετοχή στις αποφάσεις που τους αφορούν. Η συμβουλευτική μπορεί να εστιάσει στην επικοινωνία, στις σχέσεις, στην αυτονομία, στις επιλογές και στους στόχους που ο ίδιος ο έφηβος θεωρεί σημαντικούς.
Κάθε παιδί είναι διαφορετικό. Η ηλικία δίνει μια γενική κατεύθυνση, αλλά ο τρόπος συνεργασίας διαμορφώνεται και από την ωριμότητα, τις ανάγκες, τις προτιμήσεις και τον τρόπο επικοινωνίας του συγκεκριμένου παιδιού.
Ποιος είναι ο ρόλος των γονέων;
Η συνεργασία με την οικογένεια είναι σημαντική, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε λέξη που λέει το παιδί μεταφέρεται στους γονείς.
Πριν ξεκινήσουν οι συναντήσεις με ανήλικο, γίνεται επικοινωνία με τον γονέα ή τον νόμιμο κηδεμόνα. Συζητάμε το αίτημα, το ιστορικό της δυσκολίας, τη συγκατάθεση, τις πρακτικές λεπτομέρειες και τον τρόπο με τον οποίο θα εξηγηθεί η διαδικασία στο παιδί.
Από την αρχή αποσαφηνίζονται:
- Ποιος θα συμμετέχει στις συναντήσεις.
- Πώς και πότε θα υπάρχει επικοινωνία με τους γονείς.
- Ποια στοιχεία μπορούν να παραμένουν προσωπικά.
- Ποια είναι τα όρια της εχεμύθειας όταν υπάρχει ζήτημα ασφάλειας.
Η ισορροπία αυτή προσαρμόζεται στην ηλικία και στις ανάγκες του παιδιού. Στόχος είναι να υπάρχει εμπιστοσύνη, αλλά και ουσιαστική συνεργασία με την οικογένεια όταν αυτή μπορεί να στηρίξει την καθημερινότητά του.
Τι γίνεται αν το παιδί δεν θέλει να μιλήσει;
Η επιφύλαξη είναι φυσιολογική, ιδιαίτερα όταν η ιδέα της συμβουλευτικής παρουσιάζεται για πρώτη φορά. Το παιδί μπορεί να φοβάται ότι θα κριθεί, ότι θα πιεστεί να αποκαλύψει πράγματα ή ότι η συνάντηση αποτελεί τιμωρία για τη συμπεριφορά του.
Βοηθά να του εξηγήσουμε με απλά και ειλικρινή λόγια:
- Γιατί σκεφτόμαστε αυτή την υποστήριξη.
- Ότι δεν θεωρούμε πως «κάτι δεν πάει καλά» με το ίδιο.
- Ότι δεν χρειάζεται να πει τα πάντα από την πρώτη στιγμή.
- Ότι θα μπορεί να κάνει ερωτήσεις και να εκφράσει τη γνώμη του.
Αν ένας έφηβος αρνείται σταθερά να συμμετάσχει, ο γονέας μπορεί να ξεκινήσει ο ίδιος με συμβουλευτική γονέων. Η αλλαγή στον τρόπο επικοινωνίας και διαχείρισης μέσα στην οικογένεια μπορεί να είναι ένα ουσιαστικό πρώτο βήμα.
Πώς γίνεται η πρώτη επικοινωνία;
Η πρώτη επικοινωνία γίνεται με τον γονέα ή τον νόμιμο κηδεμόνα. Σκοπός της είναι να κατανοήσουμε τι έχει οδηγήσει στην αναζήτηση υποστήριξης και να δούμε ποιο επόμενο βήμα είναι κατάλληλο.
Συζητάμε:
- Τη δυσκολία που παρατηρεί ο γονέας και πότε ξεκίνησε.
- Πώς τη βιώνει, όσο γνωρίζουμε, το ίδιο το παιδί.
- Τι έχει ήδη δοκιμάσει η οικογένεια.
- Τι θα ήθελαν να αλλάξει στην καθημερινότητα.
- Αν η online συμβουλευτική είναι κατάλληλη για την ηλικία, τις ανάγκες και τις συνθήκες του παιδιού.
Η πρώτη συζήτηση δεν προδικάζει ότι θα ξεκινήσει συνεργασία. Μας βοηθά να διαπιστώσουμε αν το αίτημα βρίσκεται μέσα στο πλαίσιο της συμβουλευτικής και της ψυχοκοινωνικής υποστήριξης ή αν χρειάζεται άλλος επαγγελματίας ή διαφορετική υπηρεσία.
Πώς επιλέγουμε το κατάλληλο είδος υποστήριξης;
Η συμβουλευτική μπορεί να βοηθήσει σε δυσκολίες καθημερινής λειτουργίας, επικοινωνίας, προσαρμογής και σχέσεων. Δεν είναι όμως η κατάλληλη υπηρεσία για κάθε αίτημα.
Όταν χρειάζεται διάγνωση, επίσημη αξιολόγηση, ψυχοθεραπεία ή ιατρική παρακολούθηση, η οικογένεια χρειάζεται να απευθυνθεί στον αντίστοιχο επαγγελματία, όπως παιδίατρο, αναπτυξιακό παιδίατρο, ψυχολόγο ή παιδοψίατρο. Αν από την πρώτη επικοινωνία προκύψει ότι το αίτημα ξεπερνά το πλαίσιο της υπηρεσίας, αυτό συζητείται καθαρά με την οικογένεια.
Συχνές ερωτήσεις
Χρειάζεται να έχει συμβεί κάτι πολύ σοβαρό;
Όχι. Η συμβουλευτική μπορεί να ξεκινήσει και προληπτικά, όταν μια δυσκολία επαναλαμβάνεται, προκαλεί ένταση ή δυσκολεύει το παιδί και την οικογένεια να βρουν έναν λειτουργικό τρόπο να την αντιμετωπίσουν.
Μπορεί ο γονέας να ζητήσει βοήθεια χωρίς να συμμετέχει το παιδί;
Ναι. Σε αρκετές περιπτώσεις, η συμβουλευτική γονέων είναι το καταλληλότερο πρώτο βήμα. Ο γονέας μπορεί να επεξεργαστεί τον τρόπο με τον οποίο κατανοεί και διαχειρίζεται τη δυσκολία, ακόμη και αν το παιδί δεν συμμετέχει σε ατομικές συναντήσεις.
Είναι κατάλληλες οι online συναντήσεις για κάθε παιδί;
Όχι απαραίτητα. Η ηλικία, η δυνατότητα συγκέντρωσης, η άνεση με την οθόνη, η ιδιωτικότητα του χώρου και η φύση του αιτήματος επηρεάζουν το αν η online μορφή είναι κατάλληλη. Αυτό εξετάζεται πριν ξεκινήσει η συνεργασία.
Θα ενημερώνονται οι γονείς για όσα λέει το παιδί;
Οι γονείς δεν λαμβάνουν αναλυτική αναφορά κάθε συζήτησης. Ο τρόπος ενημέρωσης συμφωνείται από την αρχή, με σεβασμό στην ιδιωτικότητα του παιδιού και με σαφή όρια όταν υπάρχει θέμα ασφάλειας.
Ένα πρώτο βήμα χωρίς πίεση
Το να αναζητήσει ένας γονέας συμβουλευτική δεν σημαίνει ότι έχει αποτύχει ή ότι υπάρχει απαραίτητα ένα σοβαρό πρόβλημα. Σημαίνει ότι παρατηρεί μια δυσκολία και επιλέγει να μην την αφήσει χωρίς χώρο και προσοχή.
Μια πρώτη συζήτηση μπορεί να βοηθήσει να ξεκαθαρίσει αν είναι προτιμότερο να υποστηριχθεί το παιδί, ο έφηβος, ο γονέας ή η οικογένεια με διαφορετικό τρόπο.
Δες πώς διαμορφώνεται η Συμβουλευτική Παιδιών & Εφήβων
Βασικές πηγές
- World Health Organization, Mental health of adolescents, 2025
- UNICEF Parenting, When to help your teen find mental health support
- NICE, Babies, children and young people's experience of healthcare
- American Academy of Pediatrics, Healthy Mental Development
- Υπουργείο Υγείας, Θέματα Αγωγής Υγείας στην Εφηβική Ηλικία
